مراحل دباغی چرم مولا
ساخت چرم، یک فرآیند پیچیده و چند مرحلهای است که پوست خام حیوانات را به یک ماده بادوام، انعطافپذیر و مقاوم به نام چرم تبدیل میکند. این فرآیند که «دباغی» نامیده میشود، از زمانهای باستان تا امروز تکامل یافته و امروزه هم به روش سنتی و هم به روش صنعتی در کارخانههای بزرگ انجام میشود.
مراحل اصلی ساخت چرم به سه بخش کلی تقسیم میشود: مراحل آمادهسازی (ترکاری)، دباغی و پرداخت نهایی.
بخش اول: مراحل آمادهسازی (ترکاری)
این بخش شامل تمامی عملیات پیش از دباغی است که پوست را برای تبدیل شدن به چرم آماده میکند. این مراحل به طور کامل در محیطهای مرطوب و با استفاده از آب فراوان انجام میشوند.
۱. نمکزنی و نگهداری: پس از جدا شدن پوست از بدن حیوان، برای جلوگیری از فساد و تجزیه آن، سطح داخلی پوست را با مقدار زیادی نمک پوشانده و آن را تا زمان انتقال به کارخانه دباغی، در محیطی خنک و خشک نگهداری میکنند. نمک، رطوبت اضافی پوست را جذب کرده و از رشد باکتریها جلوگیری میکند.
۲. خیساندن (Soaking): پوستهای نمکزده وارد حوضچههای بزرگ آب میشوند تا نمک، خون، گرد و غبار و سایر آلودگیها از آنها شسته شود. این مرحله به پوست کمک میکند تا به حالت طبیعی خود بازگردد و برای مراحل بعدی آماده شود.
۳. موزدایی و آهکدهی (Liming): پوستها در محلول آهک قرار داده میشوند. آهک باعث متورم شدن پوست و سست شدن ریشه موها میشود. پس از مدتی، موها به راحتی از سطح پوست جدا میشوند. در این مرحله، چربیهای طبیعی و پروتئینهای اضافی نیز از پوست خارج میگردند.
۴. لشزنی (Fleshing): پس از موزدایی، پوست وارد دستگاه لشزنی میشود. این دستگاه با استفاده از غلتکها و تیغههای مخصوص، تمامی بافتهای اضافی، گوشت و چربیهای باقیمانده از زیر پوست را جدا میکند. در گذشته، این کار با دست و توسط دباغان ماهر انجام میشد.
۵. آهکگیری و باتینگ (Deliming & Bating): در این مرحله، پوست از محیط قلیایی (آهک) خارج شده و با استفاده از مواد شیمیایی مانند آمونیوم سولفات، آهک باقیمانده از آن گرفته میشود. سپس، با استفاده از آنزیمهای پروتئاز، پروتئینهای غیرضروری باقیمانده از سطح پوست حذف میشوند که به نرم شدن و انعطافپذیری بیشتر چرم کمک میکند.
۶. سالامبوسازی (Pickling): این مرحله پوست را برای دباغی آماده میکند. پوست در محلولی اسیدی حاوی نمک و اسید قرار میگیرد. این کار باعث کاهش pH پوست شده و به نفوذ یکنواخت مواد دباغی در الیاف چرم کمک میکند.
بخش دوم: دباغی (Tanning)
دباغی مهمترین مرحله در فرآیند تولید چرم است که پوست فسادپذیر را به یک ماده مقاوم و پایدار تبدیل میکند. دو روش اصلی برای دباغی وجود دارد:
۱. دباغی گیاهی (Vegetable Tanning):
-
مواد: از تاننهای طبیعی موجود در پوست درختان (مانند بلوط و شاهبلوط)، میوهها و ریشهها استفاده میشود.
-
فرایند: پوستها برای مدت طولانی (از چند هفته تا چند ماه) در حوضچههای حاوی محلول تانن قرار میگیرند.
-
ویژگیهای چرم نهایی: چرم حاصل از این روش، سفتتر و ضخیمتر است، بوی طبیعی دارد و با گذشت زمان رنگ آن تیره میشود. این چرم برای ساخت کمربند، کیفهای اداری و کفشهای سنتی مناسب است.
۲. دباغی کرومی (Chrome Tanning):
-
مواد: از نمکهای کروم مانند کروم سولفات استفاده میشود.
-
فرایند: این روش بسیار سریعتر است و تنها چند روز زمان میبرد.
-
ویژگیهای چرم نهایی: چرم حاصل از این روش، نرمتر، انعطافپذیرتر و مقاومتر در برابر رطوبت و گرما است. این چرم به رنگ آبی متمایل به سبز است و برای تولید کیفهای فشن، لباس و دستکش کاربرد دارد.
بخش سوم: پرداخت نهایی (Finishing)
پس از دباغی، چرم هنوز به صورت خام است و باید برای استفاده نهایی آماده شود.
۱. آبگیری و لایهبندی: چرم از حوضچهها خارج شده و با فشار غلتکها آب اضافی آن گرفته میشود. سپس، با توجه به نوع چرم مورد نظر، به لایههای مختلف (مانند چرم جیر، نبوک و چرم رویه) تقسیم میشود.
۲. رنگرزی (Coloring): چرم در حوضچههای رنگ قرار میگیرد و با رنگهای مخصوص رنگآمیزی میشود تا به رنگ دلخواه برسد.
۳. خشک کردن: چرمها با استفاده از ماشینهای مخصوص یا به صورت طبیعی خشک میشوند.
۴. نرم کردن (Staking): چرم خشکشده با استفاده از دستگاههای مخصوص ماساژ داده میشود تا نرم و انعطافپذیر گردد.
۵. پرداخت سطح (Finishing): در این مرحله، سطح چرم با مواد مختلفی مانند واکس، روغن و رزین پوشش داده میشود تا به آن خاصیتهایی مانند براق بودن، ضدآب بودن یا مقاومت در برابر خراشیدگی اضافه شود.
در نهایت، چرم آماده برش، دوخت و تبدیل شدن به محصولات نهایی مانند کیف، کفش، لباس و سایر مصنوعات چرمی است. این فرآیند طولانی و پرزحمت، نشان میدهد که چرا چرم طبیعی، یک ماده ارزشمند و گرانبها در دنیای امروز به شمار میرود.
